Rebetiko nedir sorusunun en yalın yanıtı; 19. yüzyılın sonlarında Ege limanlarında doğan, yoksulluk, göç, aşk ve hapishane hayatını konu alan geleneksel kent müziğidir. Sıklıkla “Yunan blues’u” olarak anılan bu tür, Doğu makamları ile Batı armonisinin sentezinden oluşur. Melankolik ritimleri ve vurucu sözleriyle toplumun çeperinde kalan insanların hislerine tercüman olan eşsiz bir kültürel ifadedir.
1. Rebetiko nedir? Kısaca “Yunan blues’u”
Rebetiko, tıpkı Amerika’daki blues gibi toplumun dışlanan kesimlerinin, liman işçilerinin ve marjinallerin ürettiği hüzünlü bir şehir alt kültür müziğidir. Bu tarz, Osmanlı liman kentlerindeki çok kültürlü yapının bir yansıması olarak ortaya çıkmış ve zamanla kentsel bir kimlik kazanmıştır. Melodilerindeki derin hüzün ve isyan temaları nedeniyle müzik araştırmacıları tarafından sıkça blues ile kıyaslanır.
- Köken: Liman kentleri, tekkeler ve kahvehaneler
- Temalar: Yalnızlık, karşılıksız aşk, gurbet ve toplumsal baskı
- Yapı: Makam tabanlı Doğu ezgileri ile Batı ritimlerinin harmanlanması
2. İzmir ve İstanbul’daki kökleri
Rebetiko tarihi, 19. yüzyılın sonlarında İzmir ve İstanbul gibi kozmopolit ticaret limanlarında şekillenmeye başlamıştır. Bu kentlerdeki “Café-Aman” isimli mekanlarda Rum, Türk ve Ermeni müzisyenler bir araya gelerek Doğu müziği makamlarıyla özgün eserler icra etmişlerdir. Dolayısıyla rebetiko nedir sorusuna yanıt ararken bu müziğin köklerinin Anadolu ve İstanbul kentsel kültürüne dayandığını unutmamak gerekir. İstanbul’un tarih kokan sokaklarındaki sergi ve kültür duraklarını keşfetmek isterseniz Beyoğlu Sanat Rotası rehberimiz tam size göre.
Bunu biliyor muydunuz?
Rebetiko kelimesinin kökeni hakkında kesin bir uzlaşı olmasa da, Türkçe “rebet” (asi, kuralsız kişi) kelimesinden türediği teorisi en kabul gören anlatılardan biridir.
3. 1923 nüfus mübadelesi: göçle giden şarkılar
1923 yılında gerçekleşen Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi, rebetiko şarkıları için kırılma noktası olmuştur. İzmir ve etrafından Atina ile Pire limanlarına göç etmek zorunda kalan binlerce insan, yanlarında müzik aletlerini ve kültürlerini de götürmüştür. Yunanistan’da kurulan mülteci kamplarında ve kenar mahallelerde rebetiko tarihi yeni bir boyut kazanarak daha da derinleşmiştir.
4. Buzuki, bağlama me rebetiko çalgıları
Rebetiko müziğinin temel karakterini belirleyen en önemli unsur buzuki ve onun küçük akrabası olan tzouras ile baglamas enstrümanlarıdır. Uzun saplı ve metal telli bir mızraplı çalgı olan buzuki, Osmanlı tamburu ve bağlamasının Yunanistan’da geçirdiği evrim sonucu ortaya çıkmıştır. Mübadele sonrası Pire ekolünde baskın hale gelen bu enstrümanlar, müziğin dinamik ve keskin tınısını oluşturur.
- Buzuki: Ana melodiyi üstlenen ve solo bölümleri icra eden çalgı
- Baglamas: Kolay taşınabilir küçük boyutuyla hapis ortamlarında geliştirilen enstrüman
- Gitar ve Akordeon: Ritim ve harmoni desteği sağlayan eşlik çalgıları
5. Neden yasaklandı? Metaksas dönemi sansürü
Yunanistan’da 1936 yılında iktidara gelen Ioannis Metaksas diktatörlüğü döneminde rebetiko şarkıları şiddetli bir sansüre uğramıştır. Şarkı sözlerindeki uyuşturucu, hapishane hayatı ve makamsal Doğu etkisi “yozlaşma” olarak nitelendirilmiş ve Doğu enstrümanlarının çalınması yasaklanmıştır. Ancak müzisyenler sözleri değiştirerek ve gizli mekanlarda toplanarak bu kültürü yaşatmayı başarmışlardır.
6. 2017: UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesi
Yıllarca yer altı müziği olarak görülen ve hor karşılanan bu tür, zamanla büyük bir kültürel dönüşüm geçirmiştir. 2017 yılında UNESCO, rebetiko mirasını İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne dahil etmiştir. British Museum ve Benaki Müzesi gibi saygın kurumların arşiv çalışmalarında da vurgulandığı üzere, bu karar müziğin evrensel değerini tescillemiştir.
7. Rebetiko’yu anlatan film ve çizgi roman
Bu kültür, müzik sınırlarını aşarak sinema ve edebiyatta da güçlü yansımalar bulmuştur. Yönetmen Kostas Ferris’in 1983 yapımı “Rembetiko” filmi, dönemin atmosferini ve müziğin doğuşunu büyüleyici bir dille beyazperdeye taşımıştır. Ayrıca David Prudhomme tarafından kaleme alınan “Rembetiko” isimli grafik roman, bu alt kültürün atmosferini çizimlerle görselleştiren önemli bir yapıttır.
Bunu biliyor muydunuz?
Rebetiko icracılarına “rebetes” denir. Rebetes sadece bir müzisyen grubu değil, kendilerine özgü giyim tarzı, jargon ve yaşam felsefesi olan bir kentsel topluluktur.
Rebetiko kelime anlamı nedir?
Rebetiko, kural tanımaz, asi veya düzene uymayan anlamına gelen “rebet” kökünden türetilmiş bir ifadedir. Liman kentlerindeki marjinal grupların yaşam tarzını ve müziğini ifade eder.
Rebetiko ile blues arasındaki benzerlik nedir?
Her iki müzik türü de toplumsal baskı gören, göç eden veya yoksul kesimlerin acılarını, isyanlarını ve günlük yaşamlarını konu alır. İki tür de doğduğu toplumun kentsel alt kültürünü yansıtır.
En ünlü rebetiko sanatçıları kimlerdir?
Markos Vamvakaris, Vassilis Tsitsanis, Roza Eskenazi ve Marika Ninou bu alanın en önemli ve öncü isimleri arasında yer alır.
Rebetiko müziğinde hangi enstrümanlar kullanılır?
Başta buzuki olmak üzere baglamas, tzouras, klasik gitar, akordeon ve keman en sık kullanılan çalgılardır.